İnsan davranışlarının ahlaka uygunluğu



4. KONU

İnsan davranışlarının ahlâka uygunluğu

1749 Özgürlük insanı ahlâklı bir birey yapar. İnsan karar vererek hareket ettiğinde, doğrusunu söylemek gerekirse, davranışlarının babası sayılır. İnsan davranışları, kısaca bilinçli bir düşünmeden geçirilerek özgürce seçilen davranışlar ahlâki açıdan değerlendirilir. Davranışlar iyi ya da kötüdür.

I. Ahlâka uygunluğun kaynakları

1750 İnsan davranışlarının ahlâka uygunluğu;

- seçilen nesneye;
- amaçlanan sona ya da niyete;
- eylemin koşullarına bağlıdır.

Nesne, niyet ve koşullar ahlâka uygunluğun kaynaklarıdır, ya da insan davranışlarının ahlâka uygunluğunu oluşturan öğelerdir.

1751 Seçilen nesne insanın bilinçli olarak iradesini yönelttiği bir iyiliktir. İnsan davranışının maddesidir. Seçilen nesne, aklın onun gerçek iyiliğe uygun olup olmadığına karar vermesinden sonra irade eyleminin ahlâki niteliğini belirtir. Ahlâkın nesnel kuralları iyi ve kötünün vicdan tarafından kabul edilen rasyonel düzenini dile getirir.

1752 Nesnenin karşısında, niyet, eylemi yapan kişinin içindedir. Bilinçli olarak yapılan eylemin kaynağında bulunduğundan ve sonucu belirlediğinden, niyet eylemin ahlâki niteliğini belirlemede temel öğeyi oluşturur. Amaç niyetin ilk yöneldiği şeydir. Niyet eylemde amaçlananı belirtir. Girişilen eylemden beklenen iyiliği amaçlar. Niyet bireysel davranışlarımızla kendini sınırlamaz, aynı ve tek amaç için çeşitli davranışlarda bulunabilir; bütün yaşamı nihai sona doğru yönlendirebilir. Örneğin, benzerine yardım için yapılan bir hizmet bütün davranışlarımızın nihai sonu olarak görülen Tanrı sevgisi tarafından esinlenmiş olabilir. Bir çıkar sağlamak ya da bir övünme payı çıkarmak gibi bir tek ve aynı davranışla birçok niyet güdülebilir.

1753 İyi bir niyet (örneğin, benzerine yardım etmek) aslen bozuk bir davranışı (yalan ve dedikodu gibi) ne iyi ne de adil yapar. Amaç aracı haklı çıkarmaz. Masum bir kişiyi halkı kurtarmak amacıyla mahkûm etmenin haklı bir yanı yoktur. Tersine, kendiliğinden iyi olan bir davranışa [sadaka vermek gibi (Mt 6, 2-4)] eklenen kötü niyet (kendini beğenmişlik) o davranışı kötü kılar.

1754 Koşullar sonuçları dahil, ahlâki bir davranışın ikincil öğeleridir. İnsan davranışlarının ahlâki kötülüğünü ya da iyiliğini azaltmaya ya da çoğaltmaya katkıda bulunurlar (örneğin çalınan eşyanın miktarı). Eylemi yapanın sorumluluğunu azaltabilir ya da çoğaltabilirler (ölüm korkusuyla davranmak gibi). Koşullar kendiliğinden eylemlerin ahlâki niteliğini değiştiremezler; aslen kötü bir eylemi ne iyi yapabilir ne de haklı kılabilirler.

II. İyi eylemler ve kötü eylemler

1755 Ahlâki olarak iyi bir eylem aynı zamanda koşulların, amacın ve nesnenin iyiliğini gerektirir. Kötü bir amaç aslen nesnesi iyi olsa bile eylemi bozar ("insanlara hoş görünmek amacıyla" dua etmek ve oruç tutmak gibi).
               Seçilmiş nesne yalnız başına bir davranışı bütünüyle kirletebilir. Fuhuş gibi somut davranışlar vardır, bunları seçmek hatalıdır, çünkü bunların seçimi iradede bir bozukluğu, kısacası ahlâki bir kötülüğü içerir.

1756 İnsan davranışlarının ahlâka uygunluğuna, yalnızca onları esinlendiren niyete ya da koşullara (ortam, toplumsal baskı, davranma zorunluluğu ya da gerekliliği, vb.) bakarak karar vermek hatalı olur. Koşullardan ve niyetlerden bağımsız kendi nesneleri nedeniyle kendiliklerinden ve kendi içinde hep son derece yasak olan eylemler vardır; küfür ve yalan yere ant içme, cinayet ve zina gibi. Sonucu iyi olacak diye kötü bir şey yapmaya izin verilemez.

 

ÖZET

1757 Nesne, niyet ve koşullar insan davranışının ahlâka uygunluğunu oluşturan üç kaynaktır.

1758 Akıl seçilen nesnenin iyi yada kötü olduğuna karar verdiğine göre, seçilen nesne bir irade eyleminin ahlâkiliğini belirler.

1759 "İyi niyetle yapılan kötü bir davranış haklı çıkarılamaz."(A. Aquinolu Thomas, dec. praec. 6) Amaç aracı haklı çıkarmaz.

1760 Ahlâka uygun bir eylem aynı zamanda nesnenin, amacın ve koşulların da iyiliğini gerektirir.

1761 Seçimi hatalı olan somut davranışlar vardır, çünkü onların seçimi bir irade çarpıklığını, yani bir ahlâki kötülüğü gösterir. İyilik olsun diye kötülük yapılamaz.