İnsanın özgürlüğü

3. KONU

İnsanın özgürlüğü

1730 Tanrı insanı akıllı bir varlık olarak yarattı ve ona kendi arzusuyla hareket eden ve kendi davranışlarının Efendisi olan bir kişinin onurunu bağışladı. "Tanrı insanın, Yaratıcısını kendisi arayabilsin ve özgür iradesiyle bağlanarak tam ve mutlu mükemmelliğe ulaşabilsin diye ‘kendi kararını kendi verecek’ (Sir 15, 14) durumda olmasını istedi"(GS 17):

İnsan akıllıdır, bundan dolayı Tanrı’ya benzer, özgür yaratıldı ve davranışlarının efendisidir.(A. Ireneus, haer. 4, 4, 3)

 

I. Özgürlük ve sorumluluk

1731 Özgürlük akıl ve iradede kök salmış bir özelliktir, davranmak ya da davranmamak, bunu ya da şunu yapmak, kasıtlı davranışların sorumluluğunu almak. Özgür iradesiyle herkes kendisi karar verir. İnsandaki özgürlük insanın gerçekte ve iyilikte gelişmesi ve olgunlaşmasıdır. Özgürlük mutluluğumuz olan Tanrı’ya yöneldiğinde yetkinliğine ulaşır.

1732 Kendi nihai iyiliği olan Tanrı’ya kesin bir şekilde bağlı olmayan özgürlük iyiyle kötüyü seçme olasılığını, yani mükemmellikte gelişme ya da yok olma ve günah işleme olasılığını kendinde bulundurur. Bu özgürlük tamamen insana özgü davranışları gösterir. Övgü ya da kınamayı, liyakati ya da ayıbı üzerine çeker.

1733 İnsan ne kadar çok iyilik yaparsa, o kadar çok özgürleşir. Ancak hak ve iyiliğin hizmetinde gerçek özgürlük vardır. İtaatsizlik ve kötülükten yana tavır koymak özgürlüğü kötüye kullanmadır ve bu durum "günah köleliğine"(Bkz. Rom 6, 17) götürür.

1734 Özgürlük insanı kendi özgür davranışlarından sorumlu kılar. Erdemdeki aşama, iyiliğin tanınması ve çile iradenin davranışlar üzerindeki üstünlüğünü pekiştirir.

1735 Bir davranışın sorumluluğu ve takdiri bilgisizlikten, dalgınlıktan, şiddetten, korkudan, alışkanlıklardan, istikrarsız sevgilerden ya da daha başka fiziksel ve toplumsal etkenlerden azalabilir, hatta silinebilir.

1736 Doğrudan isteyerek yapılan her davranış onu yapana atfedilir:

Rab, Adem’e bahçede işlediği günahtan sonra, "Ne yaptın?" diye sorar (Yar 3, 13). Aynı şekilde Kain’e de sorar.(Bkz. Yar 4, 10) Peygamber Natan da kral Davut’a Üri’nin karısı ile zina edince ve kocasını öldürünce hesap sorar.(Bkz. 2 Sam 12, 7-12)
               Bilinmesi gereken bir şeyin bilinmemesinden doğan bir eylem istenmeden yapılmış olabilir, örneğin trafik işaretlerinin bilinmemesinden dolayı meydana gelen bir trafik kazası gibi.

1737 İstenmeden oluşan bir davranış hoş görülebilir, örneğin bir annenin hasta çocuğunun başında tükenmesi. İstenmediği halde kötü sonuçlanan bir davranıştan dolayı da insan sorumlu tutulamaz, örneğin tehlikede bulunan bir insana yardım götürürken kendi ölümüne sebep olmak. Kötü bir davranıştan dolayı hesap sorulabilmesi için bu kötülüğün önceden kestirilebilmesi ve bu davranışı yapanın buna engel olma olasılığının bulunması gerekir, örneğin sarhoşken araba kullanan birinin ölüme sebep olması.

1738 Özgürlük insanlar arası ilişkilerde kendini gösterir. Tanrı’nın suretinde yaratılmış olduğu için her kişi özgür ve sorumluluğu olan bir varlıktır. Herkesin herkese bu açıdan saygı göstermesi gerekir. İnsanın özgürce davranma hakkı insan onurunun ayrılmaz bir parçasıdır, özellikle dini ve ahlâki konularda.(Bkz. DH 2) Bu hak kamu yararı ve toplum düzeni sınırları içinde resmi olarak kabul edilmeli ve korunmalıdır.(Bkz. DH 7)

 

II. Esenlik düzeninde insan özgürlüğü

1739 Özgürlük ve günah. İnsanın özgürlüğü sınırlıdır, aynı zamanda yanılabilirdir. İnsan gerçekten de yanıldı. Özgürce günah işledi. Tanrı’nın sevgi tasarısını reddederek kendisini kandırdı; günahın kölesi oldu. Bu ilk bozulma daha birçoklarının meydana gelmesine neden oldu. İnsanlık tarihi, başlangıcından beri, özgürlüğün kötüye kullanılmasıyla, insan yüreğinden doğmuş olan zulüm ve felâketlere tanık olmuştur.

1740 Özgürlüğün tehlikeleri. Özgürlük her şeyi söylemek ve her şeyi yapmak demek değildir. "Özgürlüğe bağlı insanın kendi kendine yettiğini, dünya malından yararlanmak için kendi çıkarını düşündüğünü ileri sürmek yanlış olur."(CDF, instr. "Libertatis concientia" 13) Zaten adil bir özgürlüğün olması için gereken ekonomik, toplumsal, politik ve kültürel düzendeki koşullar çoğu zaman tanınmaz ve ihlâl edilir. Bu durumlardaki körleşme ve haksızlık ahlâki yaşamı sekteye uğratır ve güçlülerle zayıfları sevgiye karşı günah işlemeye yöneltir. Ahlâk yasasından uzaklaşmakla insan kendi özgürlüğüne kastetmiş, kendini zincire vurmuş olur, benzerleriyle olan kardeşlik ilişkisini keser ve Tanrısal gerçeğe itiraz eder.

1741 Özgürleşme ve esenlik. Mesih İsa şanlı Haçıyla bütün insanların esenliğini elde etti. Günahın esareti altındakileri kurtardı. "Mesih bizi özgürlük için özgür kıldı" (Gal 5, 1). "Bizi özgür kılacak gerçeği" (Yu 8, 32) Onda buluyoruz. Kutsal Ruh bize verildi, havarinin dediği gibi, "nerede Ruh varsa orada özgürlük vardır" (2 Kor 3, 17). Şimdiden "Tanrı çocuklarının yüce özgürlüğüyle" (Rom 8, 21) övünüyoruz.

1742 Özgürlük ve nur. Mesih İsa’nın nuru, Tanrı’nın insan yüreğine koyduğu iyilik ve gerçek ruhuyla uyum içindeyse hiçbir şekilde özgürlüğümüze ket vurmaz. Hıristiyanlık deneyimi özellikle duada bunun tersini gösteriyor: Nurun uyarılarını izlersek dış dünyanın baskı ve zorlamaları karşısında olduğu kadar sınamalar karşısında da iç özgürlüğümüz ve güvenimiz artar. Kutsal Ruh bizim dünyada ve Kilise’deki eserinde özgürce çalışacak çalışma arkadaşları olmamız amacıyla, nurun etkisiyle ruhsal özgürlüğümüzü geliştirir.

Ey iyi ve Herşeye Kadir Tanrı, bizi tehlikeye sokan şeyleri bizden uzaklaştır, ruhsal ve bedensel her türlü kösteği yolumuzdan kaldır ki iradeni yerine getirebilecek kadar özgür olalım.(MR, 32. Pazar Duası)

ÖZET

1743 Yaratıcısına özgürce bağlansın, böylece kutlu mükemmelliğe ulaşabilsin diye(Bkz. GS 17, 1) "Tanrı insanı kendi kararını verecek şekilde yarattı" (Sir 15, 14).

1744 Özgürlük, yapma ya da yapmama böylece kararlaştırılmış eylemleri kendiliğinden ortaya koyma gücüdür. Özgürlük yetkinlik noktasına, eylemini, yüce İyilik olan Tanrı’ya göre düzenlemişse ulaşır.

1745 Özgürlük insana özgü davranışların özelliğidir. İnsanı isteyerek yapmış olduğu eylemlerden sorumlu kılar. İradesiyle yapmış olduğu davranışların sorumluluğu ona aittir.

1746 Birine atfedilen bir davranışın sorumluluğu bilgisizlikle, şiddetle, korkuyla ve psişik ya da toplumsal öteki faktörlerle azalabilir ya da ortadan kalkabilir.

1747 İnsanın özgürce davranma hakkı insan onuruyla ayrılmaz bir bütün oluşturur, özellikle de dini ve ahlâki konularda. Ancak özgürlük hakkı her şeyi söylemek ya da her şeyi yapmak demek değildir.

1748 "Mesih İsa bizi özgürlük için özgür kıldı" (Gal 5, 1).